سخنگاه

بخش ۲: نگاهی به کتاب "هنر تصوير در اسلام در ..."

در نخستين قرن های دوره اسلامی در شرق، مدل دربار امپراطوری بيزانس و ساسانی مورد توجه حاکمان امپراطوری اسلامی بود که مهمترين انعکاس ان را در نخستين سکه های اين دوران و تصويرهای مينياتور می توان ديد. در قرون سيزده و چهارده ميلادی با به روی کار آمدن امپراطوری مغول مدل ها و تاثير هنر چين نيز اين تصاوير را آراست. برای نمونه در تصويری که در دستنوشته ايی از شاهنامه فردوسی به سفارش حاکمی مغول در تبريز تهيه شده است، از نظر طرز نشستنِ حاکم بر تخت، در دست داشتن يک جام و تاج، همانند مدل شاهان ساسانی است و در همان حين بر ديوارهای پشت سر او خوشنويسی به عربی ديده می شود و نقش صورت حاکم و اطرافيان او و نيز درختان و طبيعت شکلی مغول و چينی دارند. با تغيير حاکمان يا مرکز حکومتِ انان با توجه به سنت های محل حکومت، اين هنر با حفظ بن مايه های خود با پذيرش عناصر نو غنی تر می شد. در اين دوران و پس از ان همواره پشتيبانی از هنر تصوير چه از نظر مالی و چه از نظر سفارشِ کار تحت پوشش حکومت قرار داشت. حاکمان چه برای به تصوير کشيدن دربارشان و صورت اشان و همين طور متون ادبی ـ دينی، هنرمندان را به خدمت می گرفتند.

"مينياتور ايرانی" اصطلاحی است که توسط پژوهشگران تاريخ هنر به کار می رود. اين اصطلاح مجموعه گسترده ايی از نقاشی و تصويرهايی را در برمی گيرد که در دستنوشته های اغلب به زبان فارسی و يا اشعار ايرانی به زبان های ديگر از قرن يازده تا قرن هيجدهم ميلادی، نقش بسته اند. دورانی که زبان فارسی به طور عمده، زبان رسمی دربار، زبان ادبيات و نيز مکاتبات رسمی حکومت های اسلامی در منطقه شرق شد که امروز کشورهای ترکيه، آذربايجان، ايران، افغانستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجيکستان، پاکستان، شمال هند و حتی بخشی از عراق در قلمرو ان بودند. "مينياتور ايرانی" به طور عمده دستنوشته های ادبیِ شهرهای تبريز، شيراز، قزوين، اصفهان، مشهد، هرات و کابل و نيز استانبول، بخارا، لاهور و دهلی را می آراست. مهم ترين اثاری که باعث اوج اين هنر در اين دوران شد شاهنامه فردوسی و نيز آثار نظامی است که همواره تهيه دستنوشته ايی از اين آثار، اراسته به تصوير، مورد توجه حاکمان بود. برای نمونه داستان نبرد بهرام گور در نسخه های مختلف و يا داستان "پيرزن دادخواه" براساس مخزن الاسرار نظامی و يا همين داستان از خواجوی کرمانی در ١٣٩۶ ميلادی برای سلطان احمد جلاير در بغداد، در ١۴٩٣ميلادی برای سلطان حسين ميرزا بايغرا در هرات، بين سال های ١۵٣٩ تا ١۵۴٣ برای شاه طهماسب در تبريز و يا برای حاکم مغول اکبر در لاهور بين سال های ١۵٩٧ تا ١۵٩٨ همگی با بن مايه "عدل شاهی" ولی با تغيير صورت و مناظر طبيعت اطراف نقش شده اند (ص. ٧١ تا ٧۴).

از جمله "مينياتورهای ايرانی" بين قرن های هشتم تا پانزدهم ميلادی می توان از نمونه های زير نام برد:
نبرد بهرام گور با اژدها از شيراز در ١٣٧۰ ميلادی، معراج پيامبر اسلام نقاشی در ١۴٣۶ ميلادی در هرات که تصوير ديوار و درها به سبک و نقش هرات است، نبرد فرامرز با شاه کابل بر اساس شاهنامه فردوسی که در تبريز برای حاکم مغول ايلخان ابوسعيد تصوير شده و تمامی سربازها به لباس و جنگ افزارهای ان موقع سپاه مغول نقش شده اند، تصويری با نام "تسخير شهر" که شرح نبردی است بر پشت ديوارهای شهری که در هرات کشيده شده است، بر تخت نشستن شاه تيمور، تصويری برای داستان کليله و دمنه که در تبريز در بين سال های ١٣۶۰ تا ١٣٧۰ميلادی تصوير شده که در ان نقاشی چينی به ويژه در گياهان و طبيعت واضح است، "جنگ اسکندر با کرگدن" (همين نام بر بالای نقاشی نوشته شده است) از شاهنامه فردوسی که در تبريز کشيده شده است، نبرد اکوان ديو با رستم از شاهنامه فردوسی که در هرات نقاشی شده است، "ديوانِ دربند" که موسيقی می نوازند از تبريز، صحنه ابتنی دختران بر اساس شعر نظامی که در هرات نقش شده است، تصوير نمايندگان چينی که در تبريز در حدود قرن چهاردهم ميلادی نقاشی شده است، تصويری بر اساس داستان خواجوی کرمانی که در ان شاهزاده ايرانی بر درگاه کاخ شاهزاده چينی تصوير شده، داستان سيمرغ و زال که در سال ١٣٧۰ميلادی در تبريز کشيده شده است.

در ابتدای قرن نوزدهم "مينياتور ايرانی" همانند "نقاشی های ژاپنی"، "نقاشی های مذهبی روسی" و نيز "مجسمه های غرب آفريقا" به اروپا راه يافت و هنر نقاشیِ دنيای مدرن را تحت تاثير قرار داد. به همان اندازه که پيکاسو از هنر غرب آفريقا الهام گرفت، رنگ ها ی "مينياتورهای ايرانی" توجه "مِتيس" را جلب کرد. هفت رنگِ سياه، طلايی، بنفش، قرمز، آبی، قهوه ايی و سفيد در اين مينياتورها به ويژه هنگامی که برای به تصوير کشيدن هفت پيکر نظامی به کار رفته اند، چنان نظمِ به کارگيری اشان با دقت در بيشتر مينياتوره دنبال شده که معنی و مفهوم خاصی را به خود می گيرند.

هر چند که اغلب استادانِ "مينياتور ايرانی" گمنام هستند اما نام بهزاد و مکتب او و تاثيرش بر هنر اين دوران بسيار چشمگير است. بهزاد هنرمندی که لقب "يگانه زمانه يا استاد زمانه" را به خود گرفت در بين سال های ۱۴۶۵ تا ۱۵۳۵ ميلادی به اوج دوران هنری خود رسيد. نخست با پشتيبانی شاهزاده تيموری در منطقه هرات و پس از آن در تبريز در نزد حاکم صفوی انجا به کار پرداخت. او همزمان با نقاشان معروف اروپايی همانند "لئوناردو داوينچی" و "رافايلی" بود. نقاشانی که در اروپا هم از پشتيبانی سيستم حکومتی و هم کليسای مسيحی برخوردار بودند. از مهمترين ويژگی های نقاشی بهزاد، نخست "رنگ" است و همين طور نشان دادن حجم و فضا و نيز رعايت بسيار دقيق تعريف هايی که در متن مربوط به نقاشی آمده است. از جمله مهم ترين کارهای او يا ملقب به او که تصوير انها در اين کتاب امده است چنين اند:
غلبه "سکندر" بر "دارا" (توضيح: هر دو نام به شکل ذکر شده در کتاب آمده است) نقاشی از هرات، بهرام گور در حال گوش دادن به داستان شاهزاده خوارزم از تبريز، بزم و موسيقی و رقص در حضور سلطان حسين ميرزا از هرات، ساختن مسجد بزرگ سمرقند از هرات، پرتره شاعری به نام هاتفی از هرات، جنگ شتران از تبريز، خسرو در برابر پدرش هرمز ساسانی نقاشی شده برای دستنوشته خسرو و شيرين در اين تصوير صورت شاه همانند سلطان حسين و اطرافيان او با صورت و جامه ان زمان و با دکوری با خوشنويسی عبارت "يا مفتح الابواب" نقش شده است، اسکندر و هفت دانای يونانی برای دستنوشته اسکندرنامه نظامی از هرات، سلطان محمود در جوانی در نزد يک زاهد از مشهد، درويشی در نزد حاکم نقاشی از هرات، تصويری بسيار زيبا از "رقص" درويشان که در ان چهار نفر به طور دايره وار که از حالت شال و لباسشان به نظر می رسد که در حال چرخيدن هستند و به دور انان در بالای تصوير چندين نفر ايستاده نگاه می کنند و در پايين چندين نفر به حالت از خود بی خودی، يا بر زمين افتاده اند و يا اين که دو نفر برای ايستادن به انان کمک می کنند.

توضيح:
ــــ در بخش يک اين نوشته در پاراگراف دوم سال های زندگی هنری بهزاد جابجا و به جای سال های زندگی او امده است که در اين نوشته اصلاح می شود.
ـــ در اين نوشته هر چند که بسيار با اهميت بود اما برای کوتاه شدن مطلب محلی که اکنون اين دستنوشته ها و مينياتورها نگهداری می شوند نيامده است. اما اغلب انها امروزه در موزه لندن، کتابخانه ملی پاريس يا امريکا هستند.
ـــ در صورت نياز به جستجوی کتابی در کتابخانه های عمومی فرانسه يا کتابخانه تخصصی مطالعات ايرانی در دانشگاه پاريس سه و به خصوص "انجمن ايرانشناسی فرانسه در ايران" (خيابان فلسطين، خيابان اديب، خيابان وحيد نظری شماره پنجاه و دو) به ترتيب به دو آدرس زير نگاه کنيد:
www.sudoc.abes.fr; www.ifriran.org
ـــ در صورت نياز به آگاهی در مورد قيمت و يا چگونگی خريد کتاب های خارجی دو آدرس زير پيشنهاد می شوند:
www.amazon.com ; www.addall.com/used